"Өткөндүн улуу мурасы — келечектин өчпөс чырагы"

Ар бир элдин дүйнөлүк цивилизацияда ээлеген орду, анын өзгөчөлүгү жана улуулугу ошол элдин басып өткөн тарыхый жолу жана бизге калтырган тарыхый-маданий мурастары менен өлчөнөт. Биздин кыргыз эли — Борбордук Азиядагы эң байыркы, тамыры терең, кылымдарды карыткан улуу элдердин бири. Ата-бабаларыбыз бизге материалдык гана эмес, дүйнөнү суктанткан эбегейсиз руханий мурастарды калтырып кеткен. Бүгүнкү докладымдын негизги максаты — улуттук тарыхый мурастарыбыздын маанисин түшүнүү, аларды көздүн карегиндей сактоо жана кийинки муунга татыктуу өткөрүп берүү милдетин талкуулоо. 1. Руханий мурасыбыздын туу чокусу — «Манас» эпосу Кыргыздын руханий мурастары тууралуу сөз болгондо, албетте, биринчи кезекте оозубузга «Манас» эпосу түшөт. «Манас» — бул жөн гана жомок же көркөм чыгарма эмес, бул — кыргыз элинин байыркы тарыхынын, философиясынын, үрп-адатынын, географиясынын жана улуттук психологиясынын улуу энциклопедиясы. Дүйнөдөгү эң чоң эпос катары Гиннестин рекорддор китебине кирген жана ЮНЕСКОнун адамзаттын материалдык эмес маданий мурастарынын тизмесинен орун алган бул чыгарма кылымдар бою кагазга жазылбай, манасчылардын феноменалдуу эс-тутуму аркылуу ооздон-оозго өтүп келгенинин өзү — дүйнөлүк деңгээлдеги керемет. «Манас» бизге биримдикти, мекенчилдикти, достукту жана адилеттүүлүктү үйрөтөт. Андагы "Бөлүнбө, кыргыз, бөлүнбө, бөлүнсөң бөрү жеп кетет" деген улуу осуят бүгүнкү күндө да өз актуалдуулугун жогото элек. Мындан сырткары, биздин элдик күүлөрүбүз, комуз өнөрү, «Кожожаш», «Эр Төштүк» сыяктуу кенже эпосторубуз да руханий казынабыздын ажырагыс бөлүгү болуп саналат. 2. Материалдык мурастарыбыз жана тарыхый эстеликтерибиз Кыргызстандын аймагы байыркы цивилизациялардын, Улуу Жибек жолунун тоомунда жайгашкандыктан, биздин жергебиз тарыхый-археологиялык эстеликтерге абдан бай. Алардын эң негизгилерин атап өтсөк: • Сулайман-Тоо: Ош шаарынын чок ортосунда жайгашкан бул ыйык тоо — Борбордогу эң байыркы зыярат кылуучу жайлардын бири. Ал ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмесине Кыргызстандан эң биринчи болуп кирген тарыхый объект. • Бурана мунарасы: XI кылымга таандык Караханиддер доорунун улуу архитектуралык эстелиги. Бул мунара байыркы Баласагын шаарынын гүлдөп турган мезгилинен калган жалгыз күбө жана биздин мамлекеттүүлүгүбүздүн терең тарыхынан кабар берет. • Өзгөн архитектуралык комплекси: XI-XII кылымдарга таандык үч мажмуа (минарет жана мавзолейлер) орто кылымдагы кыргыз жергесиндеги курулуш өнөрүнүн жогорку деңгээлде болгонун далилдейт. • Таш-Рабат кербен-сарайы: Нарын облусунда, Ат-Башы районунда жайгашкан, тоонун бооруна таштан салынган уникалдуу курулуш. Ал Улуу Жибек жолундагы соодагерлердин, саякатчылардын түнөк жайы жана чеп катары кызмат кылган. • Саймалуу-Таш петроглифтери: Жалал-Абад аймагындагы Көк-Арт ашуусунда жайгашкан, ачык асман алдындагы байыркы сүрөт галереясы. Ал жердеги миңдеген таштарга чегилген сүрөттөр коло жана темир доорундагы адамдардын дүйнө таанымын, аңчылыгын жана диний ишенимдерин чагылдырат. 3. Көчмөн маданияты жана каада-салттар Биздин материалдык мурастарыбыздын дагы бир өзгөчө баракчасы — бул боз үй. Боз үй — көчмөн турмуштун эң зарыл, эң ыңгайлуу жана экологиялык жактан таза турак жайы гана эмес, ал кооздуктун, архитектуранын жана математикалык тактыктын үлгүсү. Боз үйдүн ички жасалгасы: шырдак, ала-кийиз, туш кийиздер — кыргыз аялдарынын кол өнөрчүлүгүнүн, табитинин жана фантазиясынын туу чокусу. Кийиз өнөрү да бүгүн дүйнөлүк деңгээлде таанылып, ЮНЕСКО тарабынан коргоого алынган. Кыргыз элинин улуттук оюндары (көк бөрү, эр эңиш, кыз куумай, тогуз коргоол) жана улуттук кийимдери (калпак, элечек, чепкен) — бул жөн эле унутулуп бараткан буюмдар же оюндар эмес, бул биздин гендик кодубуз, улуттук өзгөчөлүгүбүз. 4. Мурастарды сактоо — биздин милдетибиз Ааламдашуу (глобализация) күчөп, Батыштын же Чыгыштын маданияты интернет аркылуу тез жайылып жаткан заманда, улуттук мурастарды сактап калуу маселеси абдан курч турат. Эгерде биз өз тарыхыбызды, тилибизди, каада-салтыбызды кадырлабасак, улут катары жүзүбүздү жоготуп алуу коркунучу бар. Улуттук мурастарды сактоо үчүн төмөнкү кадамдар зарыл: 1. Жаштарга билим берүү: Мектептерде жана жогорку окуу жайларында тарыхый эстеликтерге, «Манас» таанууга, улуттук баалуулуктарга өзгөчө орун берүү. 2. Санариптештирүү жана пропаганда: Тарыхый эстеликтерибизди, боз үй салуу, шырдак шыруу өнөрүн заманбап форматта (видеороликтер, даректүү тасмалар, социалдык тармактар аркылуу) дүйнөгө жана өз жаштарыбызга таанытуу. 3. Мамлекеттик колдоо жана туризм: Тарыхый жайларды реставрациялоо, аларды коргоо жана маданий туризмди өнүктүрүү аркылуу өлкөнүн экономикасына да, аброюна да салым кошуу. Ата-бабаларыбыз бизге ушундай кереметтүү, бай жана маанилүү тарыхый мурасты калтырганы менен сыймыктанышыбыз керек. Бирок сыймыктануу гана жетишсиз, биз ошол мураска татыктуу муун болушубуз шарт. Тарыхын билбеген элдин келечеги бүдөмүк. Биз өткөн тарыхыбыздан күч-кубат алып, улуттук баалуулуктарыбызды туу тутуп, алдыга карай ишенимдүү кадам ташташыбыз керек.